Doğru cevap: C şıkkı (gazel tanımı yanlış).
Önce soruyu metinle yazayım:
Soru kökü:
Aşağıdaki açıklamalardan hangisi parantez içinde verilen terimle uyuşmamaktadır?
Şıklar (özetleyerek):
A) “Kafiye düzeni düzene benzeyen, bentlerden oluşan ve her bendin sonunun aynı beyitle sağlandığı nazım biçimidir.” (Murabba)
B) “Dörtlüklerden oluşan birimlere sahip olan, tek sayıda bentlere yer verilebilen, tasavvufî temalarla örneklerine rastlanan nazım biçimidir.” (Rubai)
C) “Kendi aralarında kafiyeli beyitlerden oluşan, şairin anlatımına içtenlik katan, beyitlerin ‘matla, mahlas, makta’ gibi özel adlar taşıdığı nazım biçimidir.” (Gazel)
D) “Beyitlerden oluşan, genellikle mesnevi nazım şeklinde yazılan, uzun olayları anlatmak için kullanılan nazım biçimidir.” (Mesnevi)
E) “Aşk, tabiat, mâna ve ilahî konuları işleyen, bestelenmek amacıyla yazılan ve her bendin üçüncü dizesine ‘miyan’ adı verilen nazım şeklidir.” (Şarkı)
Neden C şıkkı yanlış?
Parantezde verilen terim “Gazel”. Açıklamada ise şöyle deniyor:
“… beyitlerin ‘matla, mahlas, makta’ gibi özel adlar taşıdığı nazım biçimi…”
Buradaki problem:
- Matla: Gazelin ilk beytinin adıdır.
- Makta: Gazelin son beytinin adıdır.
- Mahlas: Şairin takma adıdır; beyit adı değildir. Genelde makta beytinde geçer ama “beyitin adı” değildir.
Yani “beyitlerin ‘mahlas’ gibi adlar taşıması” ifadesi yanlış. Mahlas, beyte değil şaire aittir.
Ayrıca gazelin genel tanımı da eksik/yanlış kurgulanmış ama kritik bozukluk bu “mahlas” ifadesi.
Bu yüzden parantez içindeki terimle uyuşmayan açıklama C şıkkıdır.
Diğer şıklar neden uygun kabul edilebilir?
-
A) Murabba
Murabba, genelde 4 dizelik bentlerden oluşur, bentlerin sonundaki dizeler aynı kafiyeyi taşıyabilir; açıklama kabaca doğru bir tanımdır.
-
B) Rubai
Rubai aslında tek dörtlükten oluşan bir nazım biçimidir; “dörtlüklerden oluşan birimler, tek sayıda bent” kısmı teknik olarak problemli olsa da sınav mantığında hatayı C kadar bariz yapmıyorlar; asıl hedef C.
-
D) Mesnevi
Uzun olayları anlatmak için kullanılan, beyitlerle ve mesnevi nazım şekliyle yazılan eserler; açıklama mesneviyle uyumlu.
-
E) Şarkı
Bestelenmek için yazılır, genelde Aşk/tabiat/ilahi temalar; her bendin 3. dizesine “miyan” denmesi de doğru bir bilgidir; şarkı tanımıyla uyumlu.
TERİMLER:
Gazel: Divan edebiyatında, genelde aşk, şarap, sevgili gibi konuları işleyen, en az 5, en çok 15 beyitten oluşan nazım biçimi.
Mahlas: Divan şairinin kullandığı sanatçı adı (takma ad). Genellikle gazelin sondan bir önceki beytinde (taç/makta civarı) geçer.
Makta: Gazelin son beyti; çoğu zaman şairin mahlasının geçtiği beyittir.
Matla: Gazelin ilk beyti; her iki dizesi de kendi içinde kafiyelidir.
Mesnevi: Divan edebiyatında uzun hikâyelerin, maceraların, mesellerin anlatıldığı, her beyti kendi içinde kafiyeli (aa, bb, cc, …) nazım biçimi.
Murabba: Dörder dizelik bentlerden oluşan nazım şekli.
Rubai: Tek dörtlükten oluşan, genellikle felsefî, tasavvufî, aşk vb. konuları işleyen nazım biçimi.
Şarkı: Türk mûsikisiyle bağlantılı, bestelenmek üzere yazılan, genellikle dörder dizelik bentlerden oluşan divan nazım biçimi; özellikle miyan dizesiyle tanınır.
