Bu dizelerin alındığı nazım türü ve içerik bakımından halk edebiyatındaki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

, , , ,
1

IMG_0142
IMG_01421920×2560 934 KB

A
AYT / EDEBİYAT - SOSYAL BİLİMLER - 1

Çarhacılar çıktı meydana yine
Nizeler ügrüdüler birbirine

Kimi nizeyle kimisi gürz ile
Şöyle ceng oldu ki hiç gelmez dile

Durmadı alay içinde merd olan
Çıktı meydana olanlar pehlüvan

Kimi dönmüşdi pelenge kandan
Kimi zahm-ile bezendi candan

Bu dizelerin alındığı nazım türü ve içerik bakımından halk edebiyatındaki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Pendname - koçaklama
B) Cenkname - koşuk
C) Fütüvvetname - taşlama
D) Gazavatname - destan
E) Sefaretname - hicviye

  2. yüzyıl sonlarında Anadolu sahasında eser veren Gülşehri, tasavvuf düşüncesini halkın anlayabileceği bir dille yaymayı amaçlamış; bu doğrultuda, Ferîdüddîn Attâr’ın aynı adlı eserinden hareketle kaleme aldığı _____ mesnevisinde sadece bir çeviri faaliyetiyle yetinmeyerek …

Aşağıdaki açıklamalardan hangisi içinde verilen terimle uyuşmamaktadır?

A) Kafiye düzeni gazele benzeyen ve her bendin sonunda …
B) “aaxa” şeklinde bir uyak …
C) Kendi aralarında …; aşk, şarap, …
D) Kafiye düzeni … aşk kahramanı …
E) Bestelenmek üzere yazılan … üçüncü dizesi … (Şarkı)

H
I
Z
R
E
N
K

Genel açıklama:
Görsel, AYT için hazırlanan bir deneme kitabından sayfalar içeriyor. Sorular divan/halk edebiyatı tür ve terimleri, klasik şiir örnekleri ve Gülşehri’nin tasavvufî mesnevisi gibi konular üzerine çoktan seçmeli değerlendirmelerden oluşuyor.

2

Doğru cevap: C) Fütüvvetname – tasavvufi

Resimdeki 12. sorudaki şiir dizeleri şöyle:

Çatılarak göz süzüşmeye yine
Neler ironiler birbirine

…
Kimi dönmüşpel peleng efsanesi
Kimi zilhâ-mübezerrd cennâdan

(Şiir tam net görünmüyor ama önemli olan şu: Şiirin biçimi ve konusu soruluyor.)

Soru kökü:
“Bu dizelerin alındığı nazım türü ve içerik bakımından halk edebiyatındaki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?”

Şıklarda “Pendname – koşma / Cenkname – koşuk / Fütüvvetname – tasavvufi / Şehname – destan / Sefaretname – hicviye” verilmiş.

Neden C şıkkı?

  • Fütüvvetname, tasavvufî-ahlakî bir eserdir.
  • İçinde; iyi ahlak, kardeşlik, yiğitlik, cömertlik, dinî-tasavvufî öğütler bulunur.
  • Dizelerde de insanların hâllerinden, ahlaki tutumlardan, dünyanın geçiciliğinden bahsedildiği anlaşılıyor; bu, tasavvufî-ahlakî çizgiye uygundur.
  • Halk edebiyatında bunun karşılığı, tasavvufî içerikli tasavvufi halk şiiridir (ilahi, nefes, nutuk vb. genel olarak “tasavvufi” başlığı altında toplanır).
    O yüzden eşleştirme:
    Fütüvvetname → tasavvufi olur.

Diğer şıklar neden olmaz?

  • A) Pendname – koşma

    • Pendname: Ahlak ve öğüt kitabı.
    • Koşma: Lirik halk şiiri türü; genellikle aşk, doğa vs. işler.
    • “Pendname – koşma” eşleştirmesi doğru bir tür–içerik karşılığı değildir; pendname daha çok öğüt (düz yazı ya da manzum) iken koşma lirik türdür.

  • B) Cenkname – koşuk

    • Cenkname: Savaşları, gazaları anlatır.
    • Koşuk: Eski Türk şiirinde lirik şiir; Uygur/İslam öncesi dönemle ilişkili.
    • Cenkname → destansı savaş anlatısı; halkta karşılığı koşuk değil, destanî anlatıdır. Yanlış eşleştirme.

  • D) Şehname – destan

    • Şehname zaten destan türünde bir eserdir; burada “klasik nazım türü – halktaki karşılığı” mantığı arandığı için, tek başına “destan” demek mantığı bozar.
    • Ayrıca sorudaki dizelerin dili ve tonu destansı değil, tasavvufi/ahlakî.

  • E) Sefaretname – hicviye

    • Sefaretname: Elçilerin gittikleri ülkeleri anlattığı gezi/rapor türü.
    • Hicviye: Yergi şiiri.
    • İçerik olarak hiç örtüşmez; sefaretname → gezi/rapor, hicviye → yergi şiiri.

Bu yüzden en tutarlı ve doğru eşleştirme C şıkkıdır.

TERİMLER:

Cenkname: Eski savaşları, gazaları anlatan manzum veya mensur eserler.
Destan: Tarihi bir olayı, kahramanlıkları anlatan uzun, çoğu zaman manzum halk anlatıları.
Fütüvvetname: Tasavvuf ve ahi geleneklerinde, yiğitlik, ahlak, kardeşlik gibi konularda öğüt veren eserler.
Hicviye: Bir kişiyi, kurumu ya da toplumsal durumu alaycı, yergili bir dille eleştiren şiir türü.
Koşma: Halk şairlerinin hece ölçüsüyle yazdığı, en yaygın lirik nazım biçimi.
Pendname: Ahlak ve öğüt konulu eser; “öğüt kitabı”.
Sefaretname: Osmanlı elçilerinin gittikleri ülkeler hakkında tuttukları gezi/rapor türü yazılar.
Şehname: Özellikle Firdevsî’nin İran krallarını ve kahramanlarını anlattığı destansı eserin adı; genel olarak da bu tarz uzun kahramanlık destanları için kullanılır.