Orhun Kitabesi’ne I. Göktürklerin devlet ve idare adamlarıyla ilgili şu ifadeler kazınmıştır: “…Kağan bilge imiş, cesur imiş, buyrukları bilge imiş, cesur imiş beyleri de, kavmi de iyi imiş böylece ülkeyi tutup töreyi düzenlemiş … Sonra kardeşler, oğullar kağan olmuş, küçük kardeş büyük kardeş gibi yaratılmadığı, oğul babası gibi yaratılmadığı için bilgisiz kağanlar tahta oturmuşlar, buyrukları da bilgisiz kötü imişler … Türk beyleri Türk adını bırakmışlar, Çin beylerinin adlarını almışlar, Çin hakanına boyun eğmişler, eli, ili işlerini, güçlerini (ona) vermişler …”
Orhun Kitabelerinde geçen bu ifadelerden hareketle Göktürklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) Saltanat sistemlerinin devlet yönetiminde olumsuzluklar yarattığı
B) Milli değerlerini terk etmelerinin devletlerinin varlığını tehlikeye attığı
C) Bir süre Çin İmparatorluğu’nun esaretinde yaşadığı
D) Devletin kuruluşunu sağlayan değerlerin devam ettirilemediği
E) Konargöçer yaşamlarının birlik kurmalarını engellediği
Krallar Karması
Tüm resimler genel olarak Orhun Kitabeleri’nden alınan ifadeler üzerinden Göktürklerin yönetimi ve toplumsal değerleriyle ilgili bir çoktan seçmeli tarih sorusunu konu alıyor.
Sorunun tam hâlini önce metinle yazayım, sonra cevabı vereyim.
Soru (özet)
Orhun Kitabeleri’nde I. Göktürklerin devlet ve idare adamlarıyla ilgili şu ifadeler yer alır (metinden özet):
“Kağan bilge imiş, cesur imiş, buyrukları bilge imiş; cesur imiş; beyleri de kavmi de iyi imiş; böylece ülkeyi tutup töreyi düzenlemiş…
Sonra kardeşler, oğullar kağan olmuş, küçük kardeş büyük kardeş gibi yaratılmadığı, oğul baba gibi yaratılmadığı için bilgisiz kağanlar tahta oturmuşlar, buyrukları da bilgisiz kötü insanlar imiş…
Türk beyleri Türk adını bırakmışlar. Çin beylerinin adlarını almışlar, Çin hakanına boyun eğmişler, milletin işini, gücünü (ona) vermişler…”
Bu paragrafa göre:
Orhun Kitabelerinde geçen bu ifadelerden hareketle Göktürklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) Saltanat sistemlerinin devlet yönetiminde olumsuzluklar yarattığı
B) Millî değerlerini terk etmelerinin devletlerinin varlığını tehlikeye attığı
C) Bir süre Çin İmparatorluğu’nun esaretinde yaşadığı
D) Devletin kuruluşunu sağlayan değerlerin devam ettirilmediği
E) Konar‑göçer yaşamalarının birlik kurmalarını engellediği
Doğru cevap
Doğru seçenek: E) “Konar‑göçer yaşamalarının birlik kurmalarını engellediği” ifadesi, metinden çıkarılamaz.
Neden E?
Metinde;
Bilge ve cesur kağanlar sayesinde “ülkeyi tutup töreyi düzenledikleri”
Sonradan gelen bilgisiz kağanlar yüzünden düzenin bozulduğu
Türk beylerinin “Türk adını bırakıp Çin adlarını aldığı”, yani millî kimliği terk ettikleri
Çin hakanına boyun eğdikleri, yani bir dönem Çin egemenliği altına girdikleri
anlatılıyor.
Bunlardan:
A: Tahta geçen bilgisiz kardeş ve oğullar, saltanat yoluyla başa gelen ama liyakatsiz yöneticiler. Bu da saltanatın olumsuz sonuç doğurduğunu gösterir.
B: Türk adını bırakıp Çin isimleri almak → millî değerleri terk edip devletin bağımsızlığını tehlikeye atmaları.
C: Çin hakanına boyun eğmeleri → Çin egemenliği / esareti.
D: Başta bilge kağanlar töreyi kuruyor; sonra gelenler bu değerleri sürdüremiyor → kurucu değerlerin devam ettirilmediği.
Hiçbir yerde konar‑göçerlikten, göçebe yaşam tarzından ya da bunun birlik kurmayı engellemesinden söz edilmiyor. Bu nedenle E seçeneği metinden çıkarılamaz.
TERİMLER:
Esaret: Bir devletin başka bir devletin boyunduruğu, baskısı altında yaşaması, özgürlüğünü kaybetmesi. Saltanat sistemi: Devlet yönetiminde tahtın, aynı hanedanın üyeleri arasında (baba‑oğul, kardeşler vb.) miras yoluyla geçmesi. Töre: Türk topluluklarının geleneksel hukuk ve ahlâk kuralları, yazısız yasa düzeni.
