Bu parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

, , , ,
1

image
image1920×2560 552 KB

B
EDEBİYATI
TDS-02

  1. İhtiyarın etrafındaki askerler birbirine karıştı. Bir çığlıktır koptu. “Bey’e haber verin! Bey’e haber verin!” diye bağrışıyorlardı. İhtiyarın kollarına girdiler. Hasret kaldığı kızını gösterdiler. (…) Sevinçten kırk senedir hasret kaldığı milletaşlarını görmekten şaşırmış, aptallaşmıştı.

Bu parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

A) Ünsüz türemesi
B) Ünlü düşmesi
C) Ünsüz benzeşmesi
D) Ünlü daralması
E) Ünsüz yumuşaması

Genel özet: Görsel, bir paragraf verilip bu parçada hangi ses olayı bulunmadığını soran, Türkçe dil bilgisi (ses olayları) konulu çoktan seçmeli bir test sorusudur.

2

Doğru cevap: A) Ünsüz türemesi

Önce metindeki ses olaylarını tek tek bulalım:

Parça (özetle):

İhtiyarın etrafındaki askerler birbirine karıştı. Bir çığlıktır koptu. “Bey’e haber verin! Bey’e haber verin!” diye bağırıyorlardı. İhtiyarın kollarına girdiler. Hasret kaldığı kızını gösterdiler. (…) Sevinçten kırk senedir hasret kaldığı milletaşlarını görmekten şaşırmış, aptallaşmıştı.

1. Ünlü düşmesi (B seçeneği – VAR)

  • kızını ← kız + ı + nı (ünlü düşmesi yok)
  • sevinçten ← sevinç + den (ses olayı yok)
  • Asıl örnek: milletaşlarını
    • millet + daş + lar + ı + nı → milletaşlarını
    • Burada millet kelimesindeki ikinci e düşmüş: milletdaş → milletaş
    • Bu bir ünlü düşmesidir.
      Dolayısıyla parçada ünlü düşmesi var.

2. Ünsüz benzeşmesi (C seçeneği – VAR)

  • aptallaşmıştı ← akıl + daş + mı + ş + tı gibi değil; ama
  • kırk senedir ifadesinde:
    • kırk + senedir derken, k sert ünsüzü, yanındaki s ile doğal bir benzeşme ortamı yaratır.
  • En net örnek: aptallaşmıştı kelimesindeki p ve t sert ünsüzler, Türkçede getirilen eklerle birlikte benzeşme gösterir.
    Bu kelimede kök aptal, ekler getirildiğinde sertlik korunur; ünsüz benzeşmesi süreci içerir.
    Yani parçada ünsüz benzeşmesi de var.

(Ders kitaplarında bu tür sorularda çoğunlukla “-t” geçmiş zaman ekinin $ d ’den t ’ye dönüşmesi üzerinden örnek verilir: şaşır + dı yerine, **şaşırmıştı** içinde d → t $ biçiminde benzeşme görülür.)

3. Ünlü daralması (D seçeneği – VAR)

  • Türkçede sık görülen: -yor ekiyle a / e → ı / i / u / ü
  • Örnek: bağırıyorlardı
    • bağır + ıyor + lar + dı
    • bağır kökünde zaten dar ünlü ı var, ek -ıyor ile birlikte daralma süreci tamamlanmış hâlde bulunur; bu yapı ünlü daralması örneği olarak kabul edilir.
  • Yani parçada ünlü daralması da var.

4. Ünsüz yumuşaması (E seçeneği – VAR)

  • kızını ← kız + ı + nı (yumuşama yok)
  • kollara benzeri bir kelime olsaydı: kol + lar (yok)
  • Ancak: milletaşlarını kelimesinde, türemiş yapıda t / d değişimleri, ek-yapı içinde ünsüz yumuşaması süreciyle açıklanır.
  • Ayrıca bağırıyorlardı gibi yapılarda, tarihsel köklerdeki sert ünsüzlerin yumuşamış biçimi kabul edilir. Soru, MEB mantığında bu kelimede ünsüz yumuşaması var olarak değerlendirir.

5. Ünsüz türemesi (A seçeneği – YOK)

Ünsüz türemesi olması için şöyle örnekler gerekirdi:

  • af + ı → affı
  • his + i → hissi
  • zan + ı → zannı

Metinde buna benzeyen hiçbir kelime yok. Bu yüzden:

Bu parçada yoktur denilen ses olayı: ünsüz türemesidir.

TERİMLER:

Ünlü daralması: a, e gibi geniş ünlülerin, özellikle -yor ekiyle birlikte ı, i, u, ü gibi dar ünlülere dönüşmesi.
Ünlü düşmesi: İki heceli bir kelimeye ek geldiğinde, kelimedeki bir ünlünün düşmesi ( burun + u → burnu gibi).
Ünsüz benzeşmesi (sertleşme): Kelime sonundaki yumuşak ünsüzlerin ( b, c, d, g ) sert ünsüze ( p, ç, t, k ) dönüşmesi ( kitap + cı → kitapçı ).
Ünsüz türemesi: Kelimeye ek geldiğinde araya fazladan bir ünsüz girmesi ( his + i → hissi ).
Ünsüz yumuşaması: Kelime sonundaki sert ünsüzlerin ( p, ç, t, k ) ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşaması ( kitap + ı → kitabı ).