- Ahlak kitaplarının adalet-zulüm, dostluk-düşmanlık, cömertlik-cimrilik, dürüstlük-yalancı-
lık, emanet-ihanet, ahde vefa, alçak gönüllülük ve kibir gibi insan ilişkilerine dair bölümle-
ri genel olarak kul haklarıyla ilgili konuları içermektedir.
Aşağıdakilerden hangisi bu metinde verilen konularla doğrudan ilgilidir?
A) “Müslüman, elinden ve dilinden, başka Müslümanların zarar görmediği kimsedir.”
(Buhârî, İman, 4-5.)
B) “… Allah katında amellerin en sevimlisi az da olsa devamlı olanıdır.”
(Ebu Dâvûd, Tatavvu, 27.)
C) “Allah’ı anarak başlanmayan her söz veya iş, bereketsizdir.”
D) “Günahtan tevbe etmek, günahı terk edip bir daha ona dönmemektir.”
(Ahmed b. Hanbel, Müsned, C 2, s. 360.)
(Ahmed b. Hanbel, Müsned, C 1, s. 446.) - Peygamberimize (sav) birinin cenaze namazını kıldırması teklif edildiğinde Hz. Peygamber,
ölenin bıraktığı borcu olup olmadığını sorar, borcu olduğunu öğrenince namazı kıldırmayı
sahabeye bırakırdı.
(bk. Nesâî, Cenâiz, 67.)
Bu metinden aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
A) Kul hakkının önemli olduğu
B) Borçlunun cenaze namazının kılınmaması gerektiği
C) Borçlu ölmenin ne kadar ağır bir vebal olduğu
D) Borçların ödenmesi hususunda hassas olunması gerektiği - Aşağıdakilerden hangisi insanın ahirette hesaba çekileceği amellerden biri değildir?
A) Gençliğini nasıl geçirdiğinden
B) İlmiyle amel edip etmediğinden
C) Kazancını hangi yolla elde ettiğinden
D) Unutarak veya yanlışlıkla yaptıklarından
I. “… Ey insanlar! Ben sizin hepinize Allah tarafından gönderilen peygamberim…”
(A’râf suresi, 158. ayet.)
II. “Biz seni bütün insanlara ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik fakat
insanların çoğu bunu bilmezler.” (Sebe suresi, 28. ayet.)
III. “Ey inananlar! Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin; işlerinizi boşa çıkarmayın.”
(Muhammed suresi, 33. ayet.)
IV. “(Resulüm!) Biz seni âlemlere ancak rahmet olarak gönderdik.”
(Enbiyâ suresi, 107. ayet.) - Aşağıdaki tabloda Hz. Peygamber ile ilgili bazı ayetler verilmiştir.
Buna göre “Hz. Peygamber’in getirdiği mesajın evrenselliği” konusunda ödev hazırlayan
bir öğrenci bu ayetlerden hangilerini kullanabilir?
A) Yalnız I B) I ve III C) II ve IV D) I, II ve IV
- soruda doğru cevap: A
Metinde sayılan konular kul hakları, yani insanların birbirine karşı sorumlulukları ve zarar vermeme ilkesiyle ilgilidir.
A seçeneğindeki hadis, doğrudan insanlara zarar vermemekle, yani kul hakkına riayetle ilgilidir.
B, C ve D seçenekleri daha çok Allah hakkı, ibadetlerin niteliği ve tevbe ile ilgilidir; insan ilişkilerine doğrudan odaklanmaz.
- soruda doğru cevap: B
Metinden çıkarılabilenler:
- A) Kul hakkının önemli olduğu → Borç bir kul hakkıdır; Peygamberimizin (sav) hassas davranması bunu gösterir.
- C) Borçlu ölmenin ağır bir vebal olduğu → Cenaze namazını bizzat kıldırmaması, borçlu ölmenin ne kadar ciddi olduğunu ortaya koyar.
- D) Borçların ödenmesi hususunda hassas olunması gerektiği → Hadiseden borçlar konusunda titiz olunması gerektiği anlaşılır.
B) “Borçlunun cenaze namazının kılınmaması gerektiği” ifadesi ise yanlıştır. Metinde, namaz kılınmıyor denmiyor; sadece Peygamberimiz (sav) bizzat kıldırmıyor, sahabeye bırakıyor. Dolayısıyla bu sonuca ulaşılamaz.
- soruda doğru cevap: D
İnsanın ahirette hesaba çekileceği ameller:
- A) Gençliğini nasıl geçirdiğinden → Hesaba çekilir.
- B) İlmiyle amel edip etmediğinden → Hesaba çekilir.
- C) Kazancını hangi yolla elde ettiğinden → Hesaba çekilir.
D) Unutarak veya yanlışlıkla yaptıklarından → Unutarak/yanlışlıkla yapılanlardan kul açısından sorumluluk yoktur; bunlar hesaba çekilen günah kapsamına girmez. Bu nedenle ahirette sorumlu tutulacağı amellerden sayılmaz.
- soruda doğru cevap: D (I, II ve IV)
Soru: “Hz. Peygamber’in getirdiği mesajın evrenselliği” ile ilgili ayetler hangileri?
I. “… Ey insanlar! Ben sizin hepinize Allah tarafından gönderilen peygamberim…”
→ “Hepinize” ifadesi, bütün insanlara hitap ettiğini gösterir, evrensel.
II. “Biz seni bütün insanlara ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik…”
→ “Bütün insanlara” ifadesi doğrudan evrensellik vurgusudur.
III. “Ey inananlar! Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin…”
→ Müminlere hitap eder, mesajın evrenselliğini özellikle vurgulamaz; daha çok itaati konu alır.
IV. “(Resulüm!) Biz seni âlemlere ancak rahmet olarak gönderdik.”
→ “Âlemlere rahmet” ifadesi, yalnız bir kavme değil tüm insanlığa (hatta bütün alemlere) gönderildiğini anlatır, evrensellik içerir.
Dolayısıyla evrensellik için kullanılabilecek ayetler: I, II ve IV → D şıkkı.
I. “… İnsanlar Âdem’in çocuklarıdır. Âdem ise topraktan yaratılmıştır.”
D) II ve IV
II. “İnsanlar madenlerdir. İslam’dan önce iyi olanları İslam’dan sonra da iyidir.”
(Tirmizî, Menâkıb, 74.)
(Ahmed b. Hanbel, Müsned, C 2, s. 391.)
III. “İnsanlar tarağın dişleri gibidir.”
(Kudâî, Müsnedü’ş-Şihâb, C 1, s. 145.)
IV. “İnsanların en kötüsü, şerrinden dolayı insanların kendisinden çekindiği kimsedir.”
(Mâlik b. Enes, Muvatta, Hüsnü’l-Hulk, 1.)
Numaralandırılmış hadislerden hangileri anlamca birbirine en yakındır?
A) I ve III B) I ve IV C) II ve III 24 ve 25. soruları aşağıdaki metne göre cevaplayınız.
Hayatının her anında doğruluğuyla örnek olan Allah Resulü (sav), yalanı çok çirkin bir hare-
ket olarak nitelendirmiştir. Söylenmesi hâlinde bu günahtan hemen tövbe edilmesi gerek-
liliğini vurgulayan Hz. Peygamber, bunun şakasının bile Müslüman’a yakışmayacağını ifade
etmiştir. Söze yalan karışmaması için de konuşurken acele edilmemesini ve her duyulanın
düşünmeden paylaşılmamasını tavsiye etmiştir. Özü sözü bir olan ve dürüstlükten ayrılma-
yan tüccarın, malının bereketli olacağını belirten Resul-i Ekrem, böyle insanların ahirette
mükâfatlandırılacağını müjdelemiştir. Yalan yere yeminle malını satmaya çalışanı ise Allah
Teâlâ’nın kıyamette onların yüzüne bakmayacağı cezasıyla uyarmıştır. Peygamberimiz (sav)
bir gün ashabıyla beraber otururken “Size günahların en büyüğünü haber vereyim mi?”
dedi. Meraklanan sahabe “Evet” deyince tek tek saymaya başladı: “Allah’a ortak koşmak,
ana babaya itaatsizlik etmek.” dedi. Bu sırada duvara yaslanmış durumdaydı. Sonra birden
toparlanıp doğrularak “Dikkat edin, bir de yalan söylemek ve yalancı şahitlik yapmak.” di-
yerek bunu üç kere tekrarladı. Olayı anlatan sahabi, Peygamberimizin (sav) çok üzüldüğünü
görmüş ve bunu söylemeye devam edeceğini zannetmiştir.
(bk. Buhârî, Edeb, 6; Müslim, İman, 171.)
24. Bu metinden hareketle aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
A) Yalancı şahitlikle adaletin gerçekleşmesi engellenir ve mazlumun hakkı çiğnenir.
B) Alışveriş sırasında yalan yere yemin edilebilir.
C) İnsan duyduğu haberin doğruluğunu araştırarak hareket etmelidir.
D) Yalancı şahitlik, Allah Teâlâ’ya ortak koşmak kadar büyük bir suçtur.
25. Bu metinde aşağıdaki konulardan hangisine değinilmemiştir?
A) Ticarette dürüstlük
B) Yalancı şahitlik
C) Büyük günahlar
D) Komşuluk ilişkileri
-
sorudan itibaren çözümler şöyle olmalı:
-
sorunun kökünü önce netleştirelim:
Numaralandırılmış hadislerden hangileri anlamca birbirine en yakındır?
I. “… İnsanlar Âdem’in çocuklarıdır. Âdem ise topraktan yaratılmıştır.”
II. “İnsanlar madenlerdir. İslam’dan önce iyi olanları İslam’dan sonra da iyidir.”
III. “İnsanlar tarağın dişleri gibidir.”
IV. “İnsanların en kötüsü, şerrinden dolayı insanların kendisinden çekindiği kimsedir.”
(Şıklar metinde tam görünmüyor ama verdiğin son satır:
“D) II ve IV”
muhtemelen seçeneklerden biri.)
Bu hadislerin anlam alanlarına bakalım:
- I: Bütün insanların ortak kökenini vurguluyor, eşitlik ve tevazu mesajı var.
- II: İnsanların mizaç ve karakter farklılıklarını, “maden” benzetmesiyle anlatıyor; özellikle iyi-kötü potansiyeli ve süreklilik vurgulanıyor.
- III: “Tarağın dişleri gibi” benzetmesi, insanlar arasında eşitliği vurgular.
- IV: İnsanların en kötüsünün, şerrinden dolayı kendisinden çekinilen kişi olduğunu söylüyor; bu, topluma zararlı kimseleri niteleyen ahlakî bir uyarı.
Anlam yakınlıkları:
-
I ve III: Her ikisi de insanların birbirine eşitliği teması etrafında döner.
- I: Hepimiz Âdem’in çocuklarıyız, üstünlük iddiasını kırar.
- III: Tarağın dişleri gibi → Uzun-kısa, üstün-aşağı ayrımı yok; eşitlik vurgusu.
-
II: Diğerlerinden farklı olarak, fıtrat, karakter ve mizaç çeşitliliği ile ilgili.
-
IV: “En kötü insan tipi” tanımı, topluma zarar veren kişiyi anlatır; II ile veya diğerleriyle net bir çift eş anlamlı bütünlük oluşturmuyor.
Bu yüzden anlamca en yakın olanlar I ve IIItür.
- sorunun doğru cevabı: A) I ve III
“D) II ve IV” ifadesi, senin son yazdığın satırda gözükse de, anlam bakımından en uygun eşleşme değildir; II mizaç/fıtrat çeşitliliğini, IV ise topluma zarar veren kötü insan tipini anlatır, doğrudan aynı mesajı taşımaz.
- sorunun çözümü:
Metnin ana teması: yalanın çirkinliği, yalancı şahitlik, ticarette doğruluk, yalan yere yemin, duyulanı düşünmeden aktarmama.
Seçenekleri metne göre inceleyelim:
A) Yalancı şahitlikle adaletin gerçekleşmesi engellenir ve mazlumun hakkı çiğnenir.
- Metinde yalancı şahitliğin çok büyük günah olduğu, en büyük günahlar arasında sayıldığı var; ancak “adaletin gerçekleşmesi engellenir, mazlumun hakkı çiğnenir” cümlesi açıkça bu şekilde kurulmamış. Bu yorum, hadisin mantıkî sonucudur fakat metinde doğrudan bu ifade yok.
B) Alışveriş sırasında yalan yere yemin edilebilir.
- Metinde: “Yalan yere yeminle malını satmaya çalışanı ise Allah Teâlâ’nın kıyamette onların yüzüne bakmayacağı cezasıyla uyarmıştır.”
- Yani böyle bir durumun vukuu (olabileceği, yapıldığı) zikrediliyor; “olabilir” derken “vaki olan, fiilen yapılan” anlamında kullanılır, bu yüzden metinden çıkarılabilir.
C) İnsan duyduğu haberin doğruluğunu araştırarak hareket etmelidir.
- Metinde: “Her duyulanın düşünmeden paylaşılmamasını tavsiye etmiştir.”
- Bu, doğruluğu araştırmak / düşünmek gereğini içerir; bu seçenek metinden çıkarılabilir.
D) Yalancı şahitlik, Allah Teâlâ’ya ortak koşmak kadar büyük bir suçtur.
- Metinde: “Allah’a ortak koşmak, ana babaya itaatsizlik etmek.” dedi. … Sonra: “Dikkat edin, bir de yalan söylemek ve yalancı şahitlik yapmak.” diyerek bunu üç kere tekrar etti.
- Burada yalancı şahitlik, “en büyük günahlar” arasında zikrediliyor; fakat “şirkle aynı derecededir, eşittir” şeklinde bir hüküm yok. Sadece aynı listede sayılması, “aynı büyüklükte” demek değildir.
Metinden doğrudan ulaşılamayan, yani metnin açık ifadesini aşan yorum:
D) Yalancı şahitlik, Allah Teâlâ’ya ortak koşmak kadar büyük bir suçtur.
- sorunun doğru cevabı: D
- sorunun çözümü:
Metinde bulunan konular:
- Ticarette dürüstlük: “Özü sözü bir olan ve dürüstlükten ayrılmayan tüccarın, malının bereketli olacağını…”
- Yalancı şahitlik: “Bir de yalan söylemek ve yalancı şahitlik yapmak.”
- Büyük günahlar: “Size günahların en büyüğünü haber vereyim mi?” diyerek şirk, ana-babaya isyan, yalan ve yalancı şahitliği sayması.
Metinde hiç geçmeyen konu:
D) Komşuluk ilişkileri
- sorunun doğru cevabı: D