Doğrudan yabancı yatırım (DYY), bir şirketin başka bir ülkede yeni bir iş kurması veya mevcut bir işin kontrolünü ele geçirmesi olarak tanımlanır. Bununla birlikte, DYY’nin dünya ekonomisine olan etkileri ve ülkeler arasında DYY’nin çekilmesine yönelik rekabetin sebepleri nelerdir? DYY’nin ekonomik büyüme, istihdam, teknolojik gelişme gibi alanlardaki olası etkilerini daha detaylı açıklar mısınız?
Doğrudan Yabancı Yatırımın Uluslararası Ekonomideki Rolü
Doğrudan yabancı yatırım (DYY), küresel ekonomik sistemin önemli bir bileşeni olarak ülkelerin ekonomik büyüme ve kalkınmasında kritik bir rol oynamaktadır. Bu rapor, DYY’nin tanımını ve temel özelliklerini inceleyerek, uluslararası ekonomideki yerini ve önemini detaylı bir şekilde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca, ülkelerin DYY çekmek için neden rekabet ettiğini ve bu yatırımların ekonomik büyüme, istihdam ve teknolojik gelişme üzerindeki potansiyel etkilerini kapsamlı bir şekilde açıklamaktadır.
1. Doğrudan Yabancı Yatırımın Tanımı
Doğrudan yabancı yatırım (DYY), bir yatırımcının yerleşik olduğu ekonomi dışındaki bir ekonomide bir işletmenin yönetimini kontrol ettiği veya yönetiminde söz sahibi olduğu uzun vadeli bir yatırım şeklidir. Temel olarak, bir ülkede bulunan bir yatırımcının başka bir ülkede bir varlık satın alması ve bu varlık üzerinde doğrudan kontrol sahibi olması anlamına gelir. Bu kontrol, yatırımcıya yabancı işletmenin karar alma süreçlerine doğrudan katılma hakkı verir ve genellikle işletme sermayesinde yüzde 10 veya daha fazla paya sahip olmayı içerir. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) tarafından belirlenen kılavuz ilkelerine göre, kontrol edici bir çıkar sağlayan doğrudan yatırımın eşiği yabancı bir şirkette asgari yüzde 10’luk bir pay sahipliğidir.
DYY, yalnızca finansal bir yatırım olmanın ötesine geçer; aynı zamanda yatırımcıların teknolojik gücünü, bilgi birikimini ve yönetim becerilerini yatırım yapılan ülkeye transfer etme potansiyelini de taşır. Bu tür yatırımlar, şirketlerin maliyetlerini düşürmek, vergi avantajlarından yararlanmak ve ham madde veya iş gücüne kolay erişim sağlamak gibi stratejik amaçlarla yapılabilir. DYY’nın temel anahtarı kontrol unsurudur. Sermaye sağlayan tarafın yönetime aktif olarak katıldığı DYY’lar, yatırım yapılan ülkede büyümeyi desteklerken yatırımcı şirketler için uzun vadeli kâr elde etme şansını da artırır.
Doğrudan yabancı yatırımlar, dolaylı yatırımlardan (portföy yatırımları) önemli ölçüde farklılık gösterir. Dolaylı yatırımlarda, bir yatırımcı başka bir ülkedeki bir şirketin hisselerini satın alır, ancak şirketin yönetimi ve idaresi üzerinde doğrudan bir etkisi bulunmaz. DYY’da ise yatırımcı, şirketin denetimi ve idaresi üzerinde etkilidir. Ayrıca, dolaylı yatırımcılar bir risk gördüklerinde yatırımlarını derhal çekebilirken, DYY yatırımcıları ev sahibi ülkeyi hemen terk edemezler, bu da DYY’yi daha uzun vadeli ve istikrarlı bir yatırım türü yapar.
2. DYY Türleri ve Motivasyonları
Yatırımcılar yabancı bir ülkeye yatırım yaparken farklı stratejileri ve yöntemleri takip edebilirler. DYY yöntemleri arasında ortak girişimler, yeşil alan (greenfield) yatırımları, birleşme ve devralmalar (M&A) ve projeye dayalı yatırımlar bulunmaktadır.
DYY Yöntemleri:
- Ortak Girişimler: Yatırımcının iki veya daha fazla yerel şirketle birleşerek ortak bir işletme oluşturduğu bir yöntemdir. Bu strateji, risk ve maliyet paylaşımını sağlarken yerel pazar bilgisine erişim imkanı da yaratır.
- Yeşil Alan (Greenfield) Yatırımları: Yabancı bir şirketin başka bir ülkede sıfırdan yeni bir işletme kurduğu yatırımlardır. Bu yöntem, ülkede tamamen yeni bir varlık oluşturmayı amaçlar ve genellikle yerel istihdamı artırma, yerel pazara uyum sağlama ve teknoloji transferi gibi avantajlar sağlar.
- Birleşme ve Devralma (M&A): Yabancı bir şirketin yerli bir şirketi satın aldığı veya iki şirketin birleştiği bir yöntemdir. Bu yöntem, pazara hızlı giriş yapma ve mevcut altyapıdan yararlanma imkanı sunar.
- Projeye Dayalı Yatırımlar: Yabancı yatırımcıların belirli projelere sermaye sağladığı bir yöntemdir. Ana hedef olarak projenin başarısına odaklanan bu model, yabancı yatırımcının riskini azaltmasıyla da avantajlı bir konumda yer alır.
Doğrudan yabancı yatırımlar ayrıca yatay, dikey ve konglomera olmak üzere üçe ayrılır.
DYY Türleri:
- Yatay DYY: Yatırımcının, yurt dışında aynı faaliyet alanında var olan bir şirkete yatırım yapması veya aynı faaliyet alanında yeni bir şirket kurmasıdır. Bu tür yatırımlar genellikle şirketin mevcut faaliyetlerini genişletmek ve uluslararası pazarlara girmek amacıyla yapılır.
- Dikey DYY: Yatırımcının ana faaliyetlerinden farklı ancak tamamlayıcı bir alana, genellikle tedarik zincirinin farklı aşamalarında yer alan bir şirkete yatırım yapmasıdır. Bu yatırımlar, operasyonel sürdürülebilirliği sağlamak ve maliyetleri düşürmek amacıyla yapılır.
- Konglomera DYY: Farklı sektörlerde faaliyet gösteren birkaç şirketin bir araya gelerek ortaklaşa yatırım yapmasıdır. Bu tür yatırımlar genellikle büyük ölçekli projeleri finanse etmek ve riskleri paylaşmak için yapılır.
Şirketlerin DYY yapma kararlarını etkileyen çeşitli motivasyonlar bulunmaktadır. Bu motivasyonlar genellikle pazar arayışı, kaynak arayışı, verimlilik arayışı ve stratejik varlık arayışı olarak sınıflandırılabilir.
DYY Motivasyonları:
- Pazar Arayışı: Şirketlerin yeni veya daha büyük pazarlara erişim sağlama isteğiyle yapılan yatırımlardır. Ev sahibi ülkenin pazar büyüklüğü, büyüme hızı ve yerel rekabetin durumu bu tür yatırımları etkileyebilir. Yeterli büyüklükteki bir pazar, firmaya tatmin edici bir satış düzeyi sağlar ve bu da bölgeye yapılan yatırımları artırır.
- Kaynak Arayışı: Şirketlerin ham madde, ucuz iş gücü veya belirli kaynaklara erişim sağlama amacıyla yaptığı yatırımlardır. Bu, özellikle dikey DYY türünde yaygındır, şirketler üretim maliyetlerini düşürmek için bol kaynaklara veya düşük iş gücü maliyetlerine sahip ülkelere yatırım yaparlar.
- Verimlilik Arayışı: Şirketlerin maliyetleri düşürmek, verimliliği artırmak veya ölçek ekonomileri elde etmek için yaptığı yatırımlardır. Bu, uygun koşullara sahip ülkelere operasyonları yerleştirerek sağlanabilir. Vergi avantajlarından yararlanmak da bu motivasyonun bir parçası olabilir.
- Stratejik Varlık Arayışı: Şirketlerin teknoloji, bilgi, marka veya fikri mülkiyet gibi belirli varlıkları elde etmek için yaptığı yatırımlardır. Özellikle hızlı teknolojik gelişmelerin olduğu sektörlerde, şirketler yenilikçi teknolojilere erişmek için yabancı firmalara yatırım yapabilirler.
Diğer faktörler arasında ev sahibi ülkenin yatırım ortamı, politik faktörler, altyapı, ticaret dengesi ve kültürel mesafe de DYY kararlarını etkileyebilir. Ulusal güvenlik endişeleri ve korumacılık eğilimleri de DYY akışlarını şekillendirebilir.
Tablo 1: Doğrudan Yabancı Yatırım Türleri
| DYY Türü | Açıklama | Temel Motivasyonlar/Özellikler | Örnek |
|---|---|---|---|
| Yeşil Alan Yatırımı | Yabancı bir şirketin başka bir ülkede sıfırdan yeni bir işletme veya tesis kurması. | Tamamen yeni varlık oluşturma, yerel istihdamı artırma, yerel pazara uyum sağlama, teknoloji transferi. | Bir otomobil üreticisinin başka bir ülkede yeni bir fabrika kurması. |
| Birleşme ve Devralma | Yabancı bir şirketin yerli bir şirketi satın alması veya iki şirketin birleşmesi. | Pazara hızlı giriş, mevcut altyapıdan yararlanma, pazar payı elde etme. | Yabancı bir telekomünikasyon şirketinin yerel bir mobil operatörünü satın alması. |
| Ortak Girişim | Yatırımcının iki veya daha fazla yerel şirketle birleşerek ortak bir işletme oluşturması. | Risk ve maliyet paylaşımı, yerel pazar bilgisine erişim, ağ oluşturma. | Yabancı bir enerji şirketinin yerel bir ortakla yenilenebilir enerji projesi geliştirmesi. |
| Projeye Dayalı Yatırım | Yabancı yatırımcıların belirli projelere sermaye sağlaması. | Belirli bir projenin başarısına odaklanma, yatırımcının riskini azaltma. | Yabancı bir yatırım fonunun bir ülkedeki büyük bir altyapı projesine finansman sağlaması. |
| Yatay DYY | Yatırımcının, yurt dışında kendi ülkesindekiyle aynı faaliyet alanında var olan bir şirkete yatırım yapması veya aynı alanda yeni bir şirket kurması. | Mevcut faaliyetleri genişletme, ürün veya hizmet gamını artırma, uluslararası pazarlara girme, üretim kapasitesini artırma, satış ağını genişletme. | ABD merkezli bir giyim perakendecisinin Çin’de mağaza zinciri satın alması. |
| Dikey DYY | Yatırımcının ana faaliyetlerinden farklı ancak tamamlayıcı bir alana yatırım yapması (tedarik zincirinin farklı aşamaları). | Tedarik zincirini güçlendirme, operasyonel sürdürülebilirlik sağlama, maliyetleri düşürme, verimliliği artırma, uluslararası pazarda güçlü konum elde etme, rekabet gücünü artırma. | Bir otomobil üreticisinin başka bir ülkede otomobil parçaları üreten bir şirketi satın alması. |
| Konglomera DYY | Farklı sektörlerde faaliyet gösteren birkaç şirketin bir araya gelerek ortaklaşa yatırım yapması. | Büyük ölçekli projeleri finanse etme, riskleri paylaşma, farklı endüstrilerdeki şirketlerin iş birliği yapması. | Farklı ülkelerden ve sektörlerden şirketlerin bir araya gelerek büyük bir enerji projesine yatırım yapması. |
Tablo 2: Doğrudan Yabancı Yatırım Motivasyonları
| Motivasyon | Açıklama | Örnekler/İlgili Sektörler | Destekleyen Snippetlar |
|---|---|---|---|
| Pazar Arayışı | Yeni veya daha büyük pazarlara erişim sağlama isteği. | Perakende, otomotiv, tüketim malları. | |
| Kaynak Arayışı | Ham madde, ucuz iş gücü veya belirli kaynaklara erişim sağlama. | Madencilik, tarım, tekstil, imalat. | |
| Verimlilik Arayışı | Maliyetleri düşürme, verimliliği artırma, ölçek ekonomileri elde etme. | İmalat, elektronik, hizmetler. | |
| Stratejik Varlık Arayışı | Teknoloji, bilgi, marka, fikri mülkiyet gibi belirli varlıkları elde etme. | Teknoloji, ilaç, Ar-Ge yoğun sektörler. |
3. Doğrudan Yabancı Yatırımın Uluslararası Ekonomideki Rolü
Doğrudan yabancı yatırım, uluslararası ekonomide çok yönlü ve önemli bir role sahiptir. Küresel sermaye akışlarının önemli bir itici gücü olmasının yanı sıra, teknoloji transferini kolaylaştırır, küresel değer zincirlerinin gelişimine katkıda bulunur ve uluslararası ticaretin yapısını etkiler.
3.1. Küresel Sermaye Akışlarının Önemli Bir Kaynağı Olarak DYY
DYY, bir ülkeden diğerine sermaye fonlarının hareketini temsil eder. Bu hareket, doğrudan yatırım şeklinde gerçekleşebilir ve ülkeler arasındaki sermaye transferlerinin önemli bir biçimidir. Özellikle 1990’lı yıllardan itibaren dünya genelinde DYY akışlarında büyük bir artış gözlemlenmiştir. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD) verilerine göre, küresel DYY girişleri 2022 yılında bir önceki yıla göre azalmış olsa da, gelişmekte olan ekonomilere yönelik DYY girişleri artış göstermiştir. Bu durum, gelişmekte olan ülkelerin küresel DYY’den aldığı payın giderek arttığını göstermektedir. Asya ve Latin Amerika gibi bölgeler, DYY akışlarının önemli odak noktaları olmaya devam etmektedir. DYY, gelişmekte olan ekonomiler için diğer sermaye akışlarına kıyasla daha istikrarlı bir dış finansman kaynağı olarak kabul edilir. Bu istikrar, uzun vadeli kalkınma projeleri için önemlidir ve ekonomik şoklara karşı direnci artırabilir.
3.2. Teknoloji Transferi ve Bilgi Yayılımında DYY’nin Kritik Rolü
DYY, ev sahibi ülkelere teknoloji, yönetim uzmanlığı ve yeni üretim yöntemleri transferinin temel kanallarından biridir. Çok uluslu şirketler (ÇUŞ’ler) genellikle yerel firmaların verimlilik ve yenilikçilik yeteneklerini artırabilecek ileri teknolojiler ve bilgi birikimi getirirler. DYY yoluyla gerçekleşen teknoloji transferi, yerel inovasyonu teşvik edebilir, yeni ürün ve hizmetlerin ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir ve ev sahibi ülkenin uluslararası pazarlardaki rekabet gücünü artırabilir. Yabancı firmaların varlığı, yerel firmaların teknolojilerini geliştirmeleri ve en iyi uygulamaları benimsemeleri için bir katalizör görevi görebilir. DYY, hem aynı sektördeki firmalar arasında (yatay yayılım) hem de ilgili sektörlere (dikey yayılım) teknoloji ve bilgi yayılımını sağlayabilir. Teknoloji geliştirme bölgeleri ve kamu-sanayi-üniversite iş birlikleri, teknoloji odaklı DYY’leri çekebilecek bir ekosistem oluşturarak bu süreci daha da güçlendirebilir.
3.3. Küresel Değer Zincirlerinin Gelişiminde ve Entegrasyonunda DYY’nin Katkısı
DYY, üretim süreçlerinin farklı ülkeler arasında parçalanması olarak tanımlanan küresel değer zincirlerinin (KDZ) temel bir bileşenidir. Şirketler, KDZ içinde farklı konumlarda uzmanlaşmış üretim birimleri kurmak veya belirli yeteneklere erişmek için DYY yaparlar. DYY, ülkelerin KDZ’lere entegre olmasına yardımcı olabilir ve bu da potansiyel olarak istihdam artışı, gelir artışı ve operasyonların genişlemesine yol açabilir. Ancak, bu faydaların boyutu, ülkenin geriye dönük bağlantılar geliştirme ve değer zincirinde yukarıya doğru hareket etme yeteneğine bağlıdır. Türkiye, 2000’li yılların başından itibaren DYY girişlerinde önemli bir artış yaşamış ve finans ile imalat sektörleri en çok yatırım çeken sektörler olmuştur. Bu durum, Türkiye’nin KDZ’lere artan entegrasyonunu göstermektedir. DYY genellikle ara malların ithalatını içerir, bu da başlangıçta ithalatı artırabilir, ancak ev sahibi ülke yeteneklerini geliştirdikçe bu durum değişebilir.
3.4. DYY ve Uluslararası Ticaret İlişkisi
DYY ve uluslararası ticaret giderek birbirine bağlı hale gelmektedir ve DYY genellikle özellikle KDZ içinde ticaret akışlarını yönlendirir. Araştırmalar, DYY giriş ve çıkışları ile ev sahibi ülkelerin uluslararası ticareti arasında uzun vadeli bir ilişki olduğunu göstermektedir. Yatay DYY ticaretin yerine geçebilirken, dikey DYY genellikle üretim sürecinin farklı aşamalarını farklı ülkelerde konumlandırarak ticareti tamamlar. DYY’nin niteliği (yatay veya dikey) bir ülkenin ticaret dengesi ve genel ticaret yapısı üzerinde farklı etkilere sahip olabilir.
4. DYY İçin Küresel Rekabet
Ülkeler, DYY’nin potansiyel faydaları nedeniyle aktif olarak bu yatırımları çekmek için rekabet ederler. Bu faydalar arasında ekonomik büyümenin teşvik edilmesi, istihdam olanaklarının yaratılması, teknolojik ilerlemenin desteklenmesi ve uluslararası rekabet gücünün artırılması yer alır.
4.1. Ekonomik Büyüme ve Kalkınmayı Teşvik Etme
DYY, özellikle yeterli iç sermayesi olmayan gelişmekte olan ülkeler için ekonomik büyümenin önemli bir itici gücü olarak görülür. DYY, sermaye eksikliğini gidermeye yardımcı olabilir ve genel ekonomik genişlemeye katkıda bulunabilir. Ülkeler, uzun vadeli ekonomik büyüme hedeflerine ulaşmak için DYY’yi ekonomilerine çekmeye çalışırlar.
4.2. İstihdam Olanakları Yaratma
DYY, hem doğrudan yabancı yatırım yapılan işletmelerde hem de dolaylı olarak tedarik zincirleri ve ilgili sektörlerde yeni iş olanakları yaratır. Özellikle yeşil alan yatırımları, yeni tesislerin kurulmasıyla doğrudan istihdam artışına katkıda bulunur.
4.3. Teknolojik İlerleme ve İnovasyonu Destekleme
DYY, teknoloji transferinin önemli bir mekanizmasıdır ve ev sahibi ülkelere yeni teknolojiler, bilgi birikimi ve Ar-Ge faaliyetleri getirir. Yabancı yatırımcılar genellikle daha gelişmiş teknolojiler sunarak ev sahibi ülkenin inovasyon yeteneklerini artırırlar.
4.4. Uluslararası Rekabet Gücünü Artırma
DYY, üretkenliği artırarak, yeni yönetim uygulamalarını tanıtarak ve küresel pazarlara ve değer zincirlerine erişimi kolaylaştırarak bir ülkenin rekabet gücünü artırabilir. DYY, yerel işletmelerin uluslararası standartları benimsemesine ve hem yurt içinde hem de yurt dışında daha rekabetçi hale gelmesine yardımcı olabilir.
Ülkeler, DYY çekmek için yatırım ortamlarını iyileştirmek ve vergi avantajları gibi teşvikler sunmak gibi çeşitli politikalar ve önlemler uygularlar. Yatırım düzenlemelerini serbestleştiren ülkelerin sayısındaki artış, DYY için küresel rekabetin yoğunluğunu yansıtmaktadır.
5. DYY’nin Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkileri
DYY’nin bir ülkenin ekonomik büyümesine nasıl katkıda bulunduğu konusunda kapsamlı araştırmalar yapılmıştır. Genel olarak, DYY’nin ekonomik büyüme üzerinde olumlu etkileri olduğu kabul edilmektedir, ancak bu etkinin büyüklüğü ve mekanizmaları çeşitli faktörlere bağlı olabilir.
5.1. Sermaye Birikimini ve Yatırım Seviyelerini Artırma
DYY, ev sahibi ülkenin sermaye stokuna doğrudan katkıda bulunur ve genel yatırım seviyelerini artırır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde, DYY iç tasarruf yetersizliğini gidermeye yardımcı olabilir. Bu sermaye girişi, altyapı, ekipman ve diğer üretken varlıklara yapılan yatırımları finanse ederek ekonomik genişlemeyi destekler.
5.2. İleri Teknolojiler ve Yönetim Uygulamaları Yoluyla Verimliliği ve Etkinliği Artırma
DYY genellikle daha verimli teknolojiler ve üstün yönetim teknikleri getirerek ev sahibi ekonomide daha yüksek verimlilik seviyelerine yol açar. Bu durum, kaynakların daha etkin bir şekilde tahsis edilmesine ve işçi başına daha yüksek çıktıya neden olabilir.
5.3. Yeni Teknolojilere ve Küresel Pazarlara Erişim Sağlama
DYY, teknoloji transferi için bir kanal görevi görür ve çok uluslu şirketlerin küresel ağlarına ve pazarlarına erişim sağlayabilir. Bu erişim, ev sahibi ülkenin ekonomisinin büyüme potansiyelini önemli ölçüde artırabilir.
5.4. Uluslararası Ticareti ve Ekonomik Entegrasyonu Teşvik Etme
DYY, hem ihracatı hem de ithalatı teşvik edebilir ve daha büyük ekonomik entegrasyona ve küresel ekonomiye katılımı artırabilir. DYY ve ticaret arasındaki ilişki genellikle birbirini güçlendirir ve artan ekonomik aktiviteye ve büyümeye yol açar.
Ampirik çalışmalar genellikle DYY ile ekonomik büyüme arasında pozitif bir ilişki olduğunu göstermektedir. Ancak, bazı araştırmalar bu etkinin ev sahibi ülkenin gelir düzeyi, finansal ve kurumsal gelişimi ve emme kapasitesi gibi faktörlere bağlı olabileceğini öne sürmektedir. Bazı çalışmalar ise anlamlı bir etki bulamamıştır veya negatif etkiler tespit etmiştir.
6. DYY’nin İstihdam Üzerindeki Etkileri
DYY’nin istihdam üzerindeki etkileri hem doğrudan hem de dolaylı yollarla gerçekleşir.
6.1. Yeni İş Olanaklarının Yaratılması Yoluyla Doğrudan İstihdam Etkileri
Özellikle yeşil alan yatırımları, yeni tesislerin ve operasyonların kurulmasıyla ev sahibi ülkede doğrudan yeni işler yaratır. Bu doğrudan iş yaratma, işsizliği azaltmaya yardımcı olur. Yabancı sermayeli şirketler ayrıca kendi ülkelerinden uzman çalışanlar getirebilir, bu da ev sahibi ülkenin insan sermayesi gelişimine katkıda bulunabilir.
6.2. İlgili Sektörlerde, Tedarik Zincirlerinde ve Yerel Ekonomilerde Dolaylı İstihdam Etkileri
DYY, yerel tedarik zincirlerinin ve ilgili destek hizmetlerinin gelişimi yoluyla yukarı ve aşağı yönlü sektörlerde iş yaratımını teşvik edebilir. Yabancı sermayeli şirketlerin varlığı, yerel tedarikçilere ve hizmet sağlayıcılara olan talebi artırarak dolaylı istihdam etkileri yaratır. DYY’den kaynaklanan artan ekonomik aktivite, perakende ve hizmetler gibi ekonominin diğer sektörlerinde de iş yaratımına yol açabilir.
6.3. İşgücü Becerileri ve Ücretler Üzerindeki Etkisi
DYY, eğitim ve bilgi transferi yoluyla yerel işgücünün yönetim ve teknik becerilerinin geliştirilmesine katkıda bulunabilir. Uluslararası en iyi uygulamalara ve teknolojilere maruz kalmak, yerel çalışanların becerilerini yükseltebilir. DYY’nin ücretler üzerindeki etkisi karmaşık olabilir ve yaratılan işlerin beceri düzeyi ve ev sahibi ülkedeki genel işgücü piyasası koşulları gibi faktörlere bağlı olabilir. DYY genellikle daha yüksek vasıflı ve daha yüksek ücretli işlerin yaratılmasına yol açsa da, genel ücret etkileri değişebilir.
DYY ile istihdam arasındaki ilişki üzerine yapılan ampirik çalışmalar karışık sonuçlar vermiştir; bazıları pozitif bir etki bulurken, diğerleri anlamlı bir ilişki bulamamıştır. DYY’nin istihdam üzerindeki etkileri, yatırımın yapıldığı sektöre ve ev sahibi ülkenin işgücü piyasasının özelliklerine bağlı olarak değişebilir.
7. DYY’nin Teknolojik Gelişme Üzerindeki Etkileri
DYY, teknoloji ve bilgi birikiminin uluslararası düzeyde yayılmasının önemli bir aracı olarak kabul edilir. Yabancı yatırımcılar genellikle ev sahibi ülkeye daha gelişmiş teknolojiler ve üretim süreçleri getirirler.
7.1. Teknoloji Transferi İçin Temel Bir Kanal Olarak DYY
DYY, ev sahibi ülkelere gelişmiş makine ve ekipman ithalatı, yeni üretim tekniklerinin tanıtımı ve yerel çalışanların eğitimi gibi çeşitli kanallar aracılığıyla teknoloji transferini kolaylaştırır. DYY, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki teknolojik açığın kapatılmasına yardımcı olabilir.
7.2. Çok Uluslu Şirketlerin Bilgi, Beceri ve Yenilikçi Uygulamaları Yaymadaki Rolü
ÇUŞ’ler, yabancı iştiraklerinde kullandıkları tescilli bilgi ve yenilikçi uygulamalar nedeniyle DYY yoluyla teknoloji transferinde merkezi bir rol oynarlar. ÇUŞ’lerin Ar-Ge faaliyetleri genellikle yabancı operasyonlarına da yayılır ve ev sahibi ülkenin teknolojik gelişimine katkıda bulunur.
7.3. Yeni Teknolojilerin Benimsenmesi ve Yerel Araştırma ve Geliştirme (Ar-Ge) Yeteneklerinin Geliştirilmesi Üzerindeki DYY’nin Etkisi
DYY, ev sahibi ülkede yeni teknolojilerin benimsenmesini hızlandırabilir ve çeşitli sektörlerde modernizasyona ve verimlilik artışına yol açabilir. Bazı çalışmalar DYY’nin her zaman önemli yerel Ar-Ge faaliyetlerine yol açmayabileceğini öne sürse de, diğerleri zamanla yerel inovasyonu ve Ar-Ge yatırımını teşvik edebileceğini göstermektedir. Yerel Ar-Ge kapasitesi üzerindeki etki, ev sahibi ülkenin emme kapasitesi ve Ar-Ge’yi teşvik etmek için uygulanan belirli politikalara bağlı olabilir.
DYY’nin teknolojik gelişme üzerindeki ampirik kanıtları genellikle pozitiftir ve DYY’nin ev sahibi ülkelerde teknoloji transferi ve inovasyonun önemli bir itici gücü olduğunu göstermektedir. DYY, hem gelişmiş hem de gelişmekte olan birçok ülkede daha hızlı ekonomik büyüme ve teknoloji birikimi elde etmek için önemli bir kaynak olarak kabul edilir.
8. Sonuç
Doğrudan yabancı yatırım, uluslararası ekonominin dinamiklerini şekillendiren çok boyutlu bir olgudur. Tanımı, türleri ve motivasyonları, şirketlerin küresel stratejilerini ve ülkelerin ekonomik kalkınma hedeflerini anlamak için temel teşkil eder. DYY, küresel sermaye akışlarının önemli bir kaynağı olmasının yanı sıra, teknoloji transferini kolaylaştırarak ve küresel değer zincirlerinin gelişimine katkıda bulunarak uluslararası ekonomik entegrasyonda hayati bir rol oynar. Ülkeler arasındaki yoğun rekabetin temelinde, DYY’nin ekonomik büyüme, istihdam yaratma ve teknolojik ilerleme üzerindeki potansiyel olumlu etkileri yatmaktadır.
Analizler, DYY’nin genellikle ekonomik büyüme üzerinde pozitif bir etkiye sahip olduğunu göstermekle birlikte, bu etkinin ev sahibi ülkenin koşullarına ve yatırımın niteliğine bağlı olarak değişebileceğini ortaya koymaktadır. İstihdam üzerindeki etkileri de benzer şekilde bağlamsal olup, doğrudan iş yaratımının yanı sıra dolaylı etkiler ve işgücü becerileri üzerindeki potansiyel iyileşmeler de dikkate alınmalıdır. Teknoloji transferi açısından ise DYY, bilgi ve yenilikçi uygulamaların uluslararası düzeyde yayılmasının kritik bir mekanizması olarak öne çıkmaktadır.
Sonuç olarak, doğrudan yabancı yatırım, uluslararası ekonomik sistemin vazgeçilmez bir parçasıdır. Ülkeler, DYY’nin potansiyel faydalarını en üst düzeye çıkarmak için yatırım ortamlarını sürekli olarak iyileştirmeye ve yabancı yatırımcıları çekmeye yönelik stratejiler geliştirmeye devam etmelidirler. Bu çabalar, küresel ekonominin genel refahına ve sürdürülebilir kalkınmasına önemli katkılar sağlayacaktır.
Alıntılanan çalışmalar
- Doğrudan Yabancı Yatırım (Foreign Direct Investment) Nedir? - Uzmanpara.com, erişim tarihi Mart 26, 2025, DoÄrudan Yabancı Yatırım (Foreign Direct Investment) Nedir?
- Foreign direct investment, erişim tarihi Mart 26, 2025, Foreign direct investment - Wikipedia
- Doğrudan Yabancı Yatırım (FDI) Ne Demek? - Midas, erişim tarihi Mart 26, 2025, Doğrudan Yabancı Yatırım (FDI) Ne Demek? - Midas
- Yabancı Sermayeli Yatırımlar - NT. Patent Danışmanlık, erişim tarihi Mart 26, 2025, http://www.ntpatentdanismanlik.com.tr/tesvikler/yabanci-sermayeli-yatirimlar/
- Doğrudan Yabancı Yatırım (FDI) Nedir?, erişim tarihi Mart 26, 2025, Doğrudan Yabancı Yatırım (FDI) Nedir? | Gedik Yatırım
- 4875 SAYILI DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLAR KANUNU VE GETĐRDĐĞĐ YENĐLĐKLER - DergiPark, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/754314
- DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM NEDİR? - TOBB, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://haber.tobb.org.tr/ekonomikforum/2019/301/114-115.pdf
- doğrudan yabancı yatırım kararları ve belirleyicileri - DergiPark, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/32072
- Doğrudan Yabancı Yatırım Kararlarını Etkileyen Unsurlar - Merkezin Güncesi - Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, erişim tarihi Mart 26, 2025, Merkezin Güncesi - Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
- Küreselleşme Koşullarında Dünya Ekonomisinde Doğrudan Yabancı Yatırımlara Genel Bir Bakış - DergiPark, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/210912
- Yeni Stratejik Varlık Arayan Doğrudan Yabancı Yatırımlar ile Ar-Ge İlişkisinin Analizi: Türkiye Örneği1, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2020/07/04-Yeni-Stratejik-Varlık-Arayan-Doğrudan-Yabancı-Yatırımlar-ile-Ar-Ge-İlişkisinin-Analizi-Türkiye-Örneği-Doç.Dr_.-Ayça-SARIALİOĞLU-HAYALİ-Asiye-KÜÇÜKOSMAN.pdf
- Yabancı Yatırım İzleme Mekanizmalarındaki Artışa Yön Vermek - Ticaret Bakanlığı, erişim tarihi Mart 26, 2025, T.C. Ticaret Bakanlığı
- GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERDE DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLAR VE EKONOMİK BÜYÜME İLİŞKİSİ, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://www.ekonomikyaklasim.org/fulltext/94-1395733527.pdf
- YURTDIŞI YATIRIM RAPORU - 2023 - Ticaret Bakanlığı, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://ticaret.gov.tr/data/5c4ac3db13b876297ce9a568/Yurtdışı%20Yatırım%20Anketi%20-%202023%20Sonuç%20Raporu.pdf
- Sermaye akımlarının yönetimi : Türkiye`ye ilişkin bir değerlendirme - TCMB, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://www3.tcmb.gov.tr/kutuphane/TURKCE/tezler/didembabaoglu.pdf
- Doğrudan Yabancı Yatırımların Ar-Ge Faaliyetleri Üzerine Etkisi: Ampirik Bir İnceleme, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2020/03/002-Doğrudan-Yabancı-Yatırımların-Ar-Ge.pdf
- GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERDE DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM VE EKONOMİK BÜYÜME İLİŞKİSİ: İNSAN SERMAYESİNİN SAĞLADIĞI YA - DergiPark, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1314802
- KÜRESEL KRİZİN DOĞRUDAN YABANCI SERMAYE YATIRIMLARI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/143240/makaleler/14/1/arastirmax-kuresel-krizin-dogrudan-yabanci-sermaye-yatirimlari-uzerindeki-etkisi.pdf
- Doğrudan Yabancı Yatırımların Teknolojik Yayılma ve Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi: Türkiye Örneği* - DergiPark, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/661426
- DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLAR, YÜKSEK TEKNOLOJİLİ ÜRÜN İHRACATI VE EKONOMİK BÜYÜME ARASINDAKİ İLİŞKİ: G20 ÜLKELER - DergiPark, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3222320
- Küresel Değer Zincirleri ve Teorik Temelleri* Mert Şakı1 - DergiPark, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4291834
- Ülke Ekonomik Memorandumu: Türkiye’de Büyüme için Küresel Değer Zincirlerinden Yararlanmak - World Bank, erişim tarihi Mart 26, 2025, Ülke Ekonomik Memorandumu: Türkiye’de Büyüme için Küresel Değer Zincirlerinden Yararlanmak
- Küresel Değer Zincirinin Belirleyenleri - DergiPark, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2154873
- doğrudan yabancı sermaye yatırımları özel ihtisas komisyonu raporu - T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Dogrudan-Yabanci-Sermaye-Yatirimlari-OIK-Raporu.pdf
- Türkiye’de Doğrudan Yabancı Yatırım - Kırşehir Yatırım Destek Ofisi, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://www.investinkirsehir.com/yatirimci-rehberi/turkiye-de-dogrudan-yabanci-yatirim
- Doğrudan Yabancı Yatırımlar ile Uluslararası Ticaret Arasındaki İlişki: N-11 Ülkeleri Örneği, erişim tarihi Mart 26, 2025, Bingöl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi » Makale » Doğrudan Yabancı Yatırımlar ile Uluslararası Ticaret Arasındaki İlişki: N-11 Ülkeleri Örneği
- DOĞRUDAN YABANCI SERMAYE YATIRIMLARI: BÜYÜME VE ĐSTĐHDAM ĐLĐŞKĐSĐ - Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://dosya.kmu.edu.tr/sbe/userfiles/file/tezler/isletme/mustafaakbulut.pdf
- Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları Son 6 Yılda %50 Azaldı - Doğruluk Payı, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://www.dogrulukpayi.com/bulten/dogrudan-yatirimlarda-gayrimenkul-alimlarinin-orani-son-6-yilda-iki-katina-cikti
- Uluslararası Doğrudan Yatırımlar - Mahfi Eğilmez, erişim tarihi Mart 26, 2025, Uluslararası Doğrudan Yatırımlar
- DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLAR BÜYÜMEYE ETKİSİ. TÜRKİYE UYGULAMASI - İstanbul Üniversitesi, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/ET004430.pdf
- Doğrudan Yabancı Yatırımlar, Ekonomik Büyüme ve İstihdam Arasındaki İlişki - International Journal of Social and Economic Sciences, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://www.ijses.org/index.php/ijses/article/download/217/223
- Türkiye’de Doğrudan Yabancı Yatırımlar ve Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişki: Sektörel Analiz - Istanbul University Press, erişim tarihi Mart 26, 2025, Istanbul University Press
- Doğrudan Yabancı Yatırımlar İle Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişkinin İncelenmesi: Türkiye Örneği* Hasan Ayaydın* - DergiPark, erişim tarihi Mart 26, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/55602
- Doğrudan Yabancı Yatırımların Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi: ARDL Yönteminden Ampirik Kanıtlar - DergiPark, erişim tarihi Mart 26, 2025, Bartın Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi » Makale » Doğrudan Yabancı Yatırımların Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi: ARDL Yönteminden Ampirik Kanıtlar