pfoa nedir? tencerelerde neden kullanilir? sagliga zararlimidir?
PFOA hakkında kısaca:
1. PFOA nedir?
PFOA’nın açılımı Perflorooktanoik asit (Perfluorooctanoic Acid)’tir.
- Sentetik (insan yapımı) bir kimyasaldır.
- Su, yağ ve kir tutmama özelliği sağlar.
- “Forever chemicals” (sonsuz kimyasallar) denen, doğada çok zor bozulan PFAS grubuna dahildir.
2. Tencerelerde neden kullanılır / kullanılırdı?
Eskiden özellikle Teflon (PTFE) kaplamalı tavaların ve tencerelerin üretiminde, üretim sürecinde yardımcı madde olarak PFOA kullanılıyordu.
- Amaç:
- Yüzeyin yapışmaz olmasını sağlamak
- Üretim sırasında kaplamanın düzgün yayılmasını sağlamak
Önemli nokta:
- PFOA kaplamanın içinde son ürün olarak kalmasın diye tasarlanıyordu, ama:
- Üretim tesislerinden çevreye sızabiliyor
- Çok düşük miktarlarda üründe kalıntı olabiliyordu.
Güncel durumda:
- Birçok büyük üretici, özellikle ABD ve Avrupa’da, PFOA kullanımını bıraktı.
- “PFOA free”, “PFOS free” gibi etiketler görmenin sebebi bu.
- Ancak tüm PFAS bileşikleri tamamen bırakılmış değil; PFOA yerine başka benzer kimyasallar (PFOA substitute) kullanılan ürünler de var.
3. Sağlığa zararlı mıdır?
Bilimsel çalışmalarda PFOA için şu riskler öne çıkıyor:
- Vücutta birikme eğilimi var (biyobirikim)
- Olası etkiler (epidemiyolojik çalışmalara göre ilişki gösterilmiş olanlar):
- Kolesterol düzeylerinde artış
- Bazı kanser türleri (özellikle testis ve böbrek kanseri ile ilişki şüpheleri)
- Karaciğer fonksiyonlarında bozulma
- Bağışıklık sistemi üzerinde olumsuz etkiler (özellikle çocuklarda aşı yanıtını azaltma)
- Tiroid hormonları üzerinde etkiler
- Doğurganlık ve gebelik üzerinde olası olumsuz etkiler
Bu yüzden:
- Dünya genelinde birçok kurum (Örn. US EPA, EFSA, WHO vb.) PFOA için çok düşük güvenli sınırlar belirledi veya kısıtlamaya / yasaklamaya gitti.
- Pek çok ülkede içme suyundaki PFOA için sınır değerler getirildi.
4. Teflon tencerelerde PFOA hâlâ risk mi?
- Modern, markalı Teflon / yapışmaz tavalar:
- Çoğu artık “PFOA içermez” olarak üretiliyor.
- Yani yeni alınmış, güvenilir markalı ürünlerde PFOA riski genelde çok düşüktür.
- Eski ürünler:
- Yıllar önce alınmış, eski teknolojiyle yapılmış tavalarda PFOA üretiminde kullanılmış olabilir.
Ayrıca:
- Teflonun kendisi (PTFE) çok yüksek sıcaklıklarda (özellikle 260–300 °C üzeri) bozunmaya başlar, duman çıkarır; bu da solunum yolu için zararlı olabilir.
- Kaplama çizilmiş, soyulmuş, kabarmışsa:
- Mekanik olarak parçacık yutma/sindirme riski artar.
- Böyle durumlarda tavayı değiştirmek tavsiye edilir.
5. Pratik öneriler
- Yeni ürün alırken:
- “PFOA free”, “PFOS free” ibarelerini tercih et.
- Güvenilir, bilinen markalara yönel.
- Kullanımda:
- Teflon tavayı boşken uzun süre yüksek ateşte bırakma.
- Metal spatula, bıçak vb. ile yüzeyi çizme.
- Çizilmiş, kaplaması kalkmış ürünleri değiştir.
- Alternatif olarak:
- Döküm demir,
- Paslanmaz çelik,
- Seramik kaplama
gibi ürünler de değerlendirilebilir (hepsinin artı/eksi yönleri ayrı ayrı var).
Sorunun kısa yanıtı:
- PFOA, eski tip yapışmaz kaplamalarda üretim sürecinde kullanılan, çevre ve sağlık açısından riskli kabul edilen bir kimyasaldır.
- Birçok ülkede kullanımı büyük ölçüde bırakılmıştır.
- Yeni, PFOA’sız, çizilmemiş ve doğru kullanılan tencerelerde risk önemli ölçüde azalmıştır; yine de çok yüksek ısı ve çizik kaplamadan kaçınmak önemlidir.
İstersen, elindeki belli bir marka/model tencerenin teknik dökümanına bakıp, onunla ilgili daha spesifik yorum da yapabiliriz.
TERİMLER:
Biyobirikim: Bir kimyasalın zamanla vücutta birikmesi, kolay atılamaması durumu.
PFAS: Per- ve polifloroalkil maddeler; su, yağ, kir tutmayan, doğada çok zor bozulan büyük bir kimyasal grubu.
PFOA: Perflorooktanoik asit; eski nesil yapışmaz kaplama üretiminde kullanılmış, sağlık ve çevre açısından riskli bir PFAS türü.
PTFE: Politetrafloroetilen; Teflon olarak bilinen, yapışmaz tencere ve tavaların çoğunda kullanılan polimer.